Sanat herkes için mi?

Bir sanat eserinin karşısında durduğumuzda çoğu zaman ilk olarak estetik bir soru sorarız: Güzel mi? Etkileyici mi? Yenilikçi mi? Oysa sanatın kapısını aralarken daha temel bir soru da sormamız gerekir: Bu sanat deneyimi herkes için ulaşılabilir mi?

Bu soru yalnızca müzelerin girişinde engelli rampalarının bulunup bulunmadığıyla ilgili değildir. Bir çocuk sanat sınıfına girdiğinde kullanılan malzemeler onun için erişilebilir mi? Öğretmenin verdiği yönergeyi farklı biçimlerde anlayabiliyor mu? Gürültü, ışık, koku veya kalabalık nedeniyle sanat üretmekte zorlanan bir öğrenci için başka bir seçenek var mı? Ve belki de en önemlisi: Öğrencinin ortaya koyduğu çalışma, yalnızca onun “farklılığı” üzerinden mi değerlendiriliyor, yoksa gerçekten bir sanat üretimi olarak mı görülüyor?

Sanatta kapsayıcılık tam da bu soruların başladığı yerde ortaya çıkıyor.

Sanat sınıfında görünmeyen engeller

Sanat eğitimi dışarıdan bakıldığında özgür bir alan gibi görünür. Öğrenciye boya verilir, kâğıt açılır ve yaratıcılığını kullanması beklenir. Fakat bu özgürlüğün arkasında çok sayıda varsayım bulunabilir. Her öğrencinin aynı şekilde oturabileceği, aynı aracı kullanabileceği, aynı süre boyunca dikkatini sürdürebileceği veya öğretmenin sözlü açıklamasını aynı biçimde anlayabileceği varsayılabilir.

Oysa sınıfın “normal” kabul ettiği bu davranışlar herkes için aynı değildir. Özellikle otistik ve nöroçeşitli öğrenciler açısından duyusal çevre önemli bir rol oynayabilir. Bir sınıftaki yüksek ses, yoğun ışık, keskin kokular, çok sayıda insanın hareket etmesi veya etkinlik sırasının aniden değişmesi bazı öğrencilerin sanat çalışmasına katılmasını zorlaştırabilir. Burada çözüm, öğrenciyi sanat ortamına zorla uyumlandırmak değildir. Daha kapsayıcı yaklaşım, ortamın kendisini esnetmektir.

Aynı resmi yapmak zorunda mıyız? Sanat eğitiminde bazen başarı, öğrencinin öğretmenin gösterdiği örneğe ne kadar benzeyen bir ürün ortaya çıkardığı üzerinden değerlendiriliyor. Herkes aynı ağacı, aynı evi veya aynı figürü çiziyor; farklılık ise hata olarak algılanabiliyor.

Oysa sanat tarihinin kendisi bize bunun tersini söylüyor.Sanat sürekli biçim değiştirdi. Akademik resimden empresyonizme, kübizmden soyut sanata, kolajdan performansa, dijital üretimlerden disiplinlerarası çalışmalara kadar sanatçılar “sanat nasıl yapılmalıdır?” sorusuna tekrar tekrar farklı cevaplar verdiler.

Öyleyse sanat sınıfında da tek bir doğru üretim biçimi olduğunu varsaymak neden gerekli olsun?Bir öğrenci fırça yerine sünger kullanabilir. Bir başkası kolajla anlatabilir. Başka bir öğrenci dijital çizimi tercih edebilir. Bir öğrenci uzun süre çalışmak yerine kısa aralıklarla üretim yapabilir.Bunların hiçbiri sanatın değerini kendiliğinden azaltmaz. Kapsayıcı sanat eğitiminin amacı bütün öğrencileri aynı sonuca götürmek değil, farklı öğrencilerin sanatsal düşüncelerini ortaya koyabilecekleri birden fazla yol yaratmaktır.

Otizm söz konusu olduğunda “tek yöntem” yok

Otistik bireyler hakkında konuşurken genelleme yapmak kolaydır. “Otistik öğrenciler şöyle sever”, “şu malzemeyi kullanamaz”, “sessiz ortam ister” gibi cümleler iyi niyetle kurulsa bile bireysel farklılıkları görünmez hale getirebilir. Nöroçeşitlilik yaklaşımı bize önemli bir hatırlatma yapar: Farklılık tek bir kalıba sığmaz. Bir öğrenci dokunsal malzemelerden hoşlanırken başka bir öğrenci bundan rahatsız olabilir. Bir öğrenci yoğun renklerle çalışmayı tercih ederken başka biri sade bir paleti seçebilir. Bir öğrenci önceden belirlenmiş adımlarla rahat ederken başka bir öğrenci doğaçlamadan keyif alabilir. Bu nedenle kapsayıcı sanat eğitiminin anahtarı “otizm için doğru etkinliği” bulmak değil, öğrencinin tercihlerini gözlemlemek ve ona anlamlı seçenekler sunmaktır. Öğretmenin görevi de burada değişir. Öğretmen yalnızca teknik öğreten kişi değil, öğrenme ortamını tasarlayan kişi haline gelir.

Sanatçı mı, sadece “özel gereksinimli birey” mi?

Kapsayıcılık tartışmasının belki de en önemli boyutu temsil meselesidir. Engelli bireyler sanat dünyasında çoğu zaman sanatçı kimliklerinden önce engellilikleri üzerinden görülebilir. Bir eser “engelli bir bireyin yaptığı çalışma” olarak tanıtıldığında, bazen eserin estetik veya düşünsel niteliği ikinci plana düşebilir. Oysa bir sanatçının engelli olması, onun sanatını açıklayan tek özellik değildir. Aynı durum otistik sanatçılar için de geçerlidir. Bir sanatçının otistik olması çalışmasının bağlamlarından biri olabilir; fakat üretimin tamamını açıklayan tek anahtar değildir.Kapsayıcı sanat dünyası, farklı bireyleri yalnızca “özel” oldukları için sergilemek yerine onların sanatçı, düşünür, üretici ve kültürel özne olarak görünür olmasına alan açmalıdır. Müze kapısından içeri girmek yeterli mi? Kapsayıcılık sanat sınıfında başlayıp sınıfta bitmez. Bir müzenin fiziksel olarak erişilebilir olması elbette önemlidir. Ancak erişilebilirlik bundan daha fazlasıdır. Sergideki metinlerin okunabilir olması, sesli betimlemelerin bulunması, işaret dili veya altyazı seçenekleri, dokunsal materyaller, dinlenme alanları ve ziyaret öncesinde çevrimiçi olarak bilgi edinilebilmesi farklı ziyaretçilerin deneyimini değiştirebilir. Daha da önemlisi, müzeler farklı toplulukların yalnızca ziyaretçisi değil, kültürel üretimin aktif katılımcıları olmalıdır.Kimlerin sanat tarihine dahil edildiği, kimlerin sergilendiği ve hangi hikâyelerin anlatıldığı da kapsayıcılığın parçasıdır.Bu nedenle kapsayıcılık, müzenin kapısına bir rampa eklemekle tamamlanan teknik bir düzenleme değil; kurumun kendisine sorduğu daha kapsamlı bir sorudur: Burada kimler kendisini gerçekten görebiliyor?

Sanatın iyileştirici gücü üzerine dikkatli konuşmak

Sanatın insan üzerinde duygusal ve sosyal etkileri olabilir. Birlikte resim yapmak insanları bir araya getirebilir. Renklerle çalışmak kişisel ifade için alan açabilir. Bir sanat etkinliği güvenli bir sosyal ortam yaratabilir. Fakat sanat eğitimi ile sanat terapisi aynı şey değildir. Bir çocuğun resim yapması otomatik olarak terapi aldığı anlamına gelmez. Bir sanat öğretmeninin temel görevi öğrenciyi tedavi etmek değil, sanat öğrenme ve üretim deneyimini desteklemektir. Bu ayrım özellikle engelli bireylerin sanat alanındaki konumunu güçlendirmek açısından önemlidir. Çünkü onların yaptığı sanatın yalnızca “terapötik faydası” üzerinden değerlendirilmesi, sanatçı kimliklerini gölgede bırakabilir. Sanatın rahatlatıcı veya sosyal bir etkisinin olması mümkündür; fakat bir eserin değeri yalnızca bir “tedavi aracı” olarak görülmemelidir.

Kapsayıcı bir sanat sınıfı nasıl olabilir?

Kapsayıcı bir sanat sınıfı kusursuz veya herkese aynı şekilde davranan bir sınıf değildir. Tam tersine, farklı ihtiyaçların varlığını kabul eden esnek bir ortamdır. Böyle bir sınıfta dersin akışı önceden görsel olarak paylaşılabilir. Öğrenciye farklı malzeme seçenekleri sunulabilir. Çalışma alanında sessiz bir köşe bulunabilir. Yönergeler yalnızca sözlü değil, görsel ve uygulamalı olarak da anlatılabilir. Değerlendirme yalnızca ortaya çıkan ürünün öğretmenin örneğine benzeyip benzemediğine göre yapılmayabilir. Öğrencinin fikir geliştirmesi, seçim yapması, problem çözmesi ve kendi anlatım biçimini oluşturması da dikkate alınabilir. Ve belki de en önemli değişiklik şudur: Öğrenciye sürekli “yardım edilmesi gereken kişi” olarak değil, seçim yapabilen bir sanatçı ve öğrenen olarak yaklaşılır.

Sanatın geleceği daha çoğulcu olabilir

Kapsayıcılık sanat dünyasına yeni bir yük eklemekten çok, sanatın zaten sahip olduğu çoğulluğu görünür hale getirebilir. Çünkü sanat hiçbir zaman tek bir bedenin, tek bir kültürün veya tek bir düşünme biçiminin alanı olmadı. Farklı dönemlerde sanatçılar dünyayı birbirinden çok farklı biçimlerde gördüler ve ifade ettiler. Bugün yapılması gereken, bu çeşitliliğin sanat eğitiminde ve kültür kurumlarında daha bilinçli biçimde desteklenmesidir. Sanat herkes için olabilir; fakat bunun gerçekleşmesi için herkesin aynı şekilde sanat yapmasını beklemekten vazgeçmek gerekir. Belki de kapsayıcı sanatın en temel sorusu şudur:

“Sen bu sanat alanına nasıl uyacaksın?” değil, “Bu sanat alanını senin gibi farklı insanların da kendisi olabileceği şekilde nasıl tasarlayabiliriz?”

Bu soru değiştiğinde sınıf da, müze de, sanat kurumu da değişmeye başlar.