Nesnelerin Sessiz Hayatı: Bill Brown’un Şey Teorisi

Edebiyatın ve sanatın çoğu zaman odaklandığı şey, insana dair hikayelerdir. Ancak bu hikayelerin içinde insanı çevreleyen nesneler, yani gündelik hayatın sessiz tanıkları, çoğu zaman gözden kaçar. Oysa bir masa, bir pencere ya da bir anahtar yalnızca işleviyle var olmaz; aynı zamanda hafızanın taşıyıcısına dönüşür, arzuların ve kayıpların gölgesini üzerinde saklar. Bill Brown’un ortaya koyduğu Şey Teorisi tam da bu noktada anlam kazanır. Brown’a göre nesne, işlevini yerine getirdiği sürece bir obje olarak kalırken işlevini aştığında, bozulduğunda ya da onunla kurduğumuz ilişki değiştiğinde artık bir “şey” olarak karşımıza çıkar.

Bu dönüşümü basit bir örnek üzerinden görmek mümkün. Bir pencereyi düşünelim. Normalde ışık almak ya da bir odayı havalandırmak için açılır ve kapatılır. Fakat aynı pencere bir romanın ya da tablonun içine girdiğinde yalnızca bir cam parçası olmaktan çıkar; kimi zaman umudu, kimi zaman dışarıya duyulan özlemi, kimi zaman da hapsolmuşluğu anlatmaya başlar. İşte o anda nesne, alıştığımız işlevinin ötesine geçerek şeyleşir. Bir anlamda sessizliğini bozar ve taşıdığı anlamı bize hissettirir.

Sanat ve edebiyat da nesnelerin bu sessiz dönüşümünü görünür kılar. Virginia Woolf’un romanlarında bir masa ya da çaydanlık, yalnızca bulunduğu mekanın parçası olmakla kalmaz, karakterlerin ruh hallerini de yankılar. Kafka’nın “kapı” metaforu bana hep açılmayan bir eşiğin ağırlığını düşündürür; insanın hayaline ulaşma arzusu ile karşısına çıkan çaresizlik arasındaki çatışmayı taşır. Máirtín Ó Cadhain’in The Key adlı eseri ise bir anahtarın hafızayı, aidiyeti ve kimliği nasıl taşıyabileceğini hatırlatır. Böylece gündelik hayatta neredeyse fark etmeden yanından geçtiğimiz nesneler, anlatının içinde insan deneyiminin izlerini taşımaya başlar.

Brown’un teorisi de dikkatimizi yalnızca bu nesnelere değil, onların ardında saklanan sessizliklere çevirir. Çünkü kimi zaman bir nesnenin taşıdığı anlam, onun kendisinden çok tanıklık ettiği anlarda gizlidir. Belki de toplumların en derin yaraları konuşmayan eşyaların üzerinde birikir. Bir evin kapısı kaç kez zorla açılmıştır? Bir masa kaç gizli anlaşmaya tanıklık etmiştir? Bir elbise, sahibine hem evde olma hem de yabancılaşma duygusunu kaç kez aynı anda yaşatmıştır? Nesneler konuşmaz belki ama insanın geride bıraktığı izleri taşımaya devam eder.

Bu sessizliği kendi deneyimlerimde de fark ediyorum. Eski bir fotoğraf albümüne baktığımda, oradaki kareler artık yalnızca kağıda basılmış görüntüler olarak görünmüyor; kaybolmuş zamanların ve hatırlanmak isteyen anıların sessiz taşıyıcılarına dönüşüyor. Sayfaları çevirdikçe fotoğraflar ilk işlevlerinin ötesine geçiyor ve geçmişle aramdaki en güçlü köprülerden birini kuruyor. Belki de Brown’un söylediği gibi, nesneler tam da unutulduğunda, aşındığında ya da alıştığımız anlamlarının dışına çıktığında asıl kimliklerini açığa çıkarıyor.

Bugünün tüketim kültürü ise nesnelerle kurduğumuz bu ilişkiyi giderek hızlandırıyor. Nesneler hızla alınıyor, kullanılıyor ve atılıyor; onlarla birlikte biriktirdiğimiz hikayeler de çoğu zaman bu döngünün içinde gözden kayboluyor. Sofralar bile bu hızın içinde derinliğini kaybederek yalnızca karın doyurulan geçici duraklara dönüşebiliyor. Paylaşılan lokmaların, edilen sohbetlerin ve birlikte geçirilen zamanın bıraktığı izleri bu sürat içinde görmezden geliyoruz. Oysa edebiyat ve sanat, tam da burada bizi yeniden o sessizliğe bakmaya çağırıyor. 

Bir sofranın yalnızca yemek yemek için, bir pencerenin yalnızca dışarıyı görmek için, bir fotoğrafın yalnızca bir anı kaydetmek için var olmadığını hatırlatıyor. Çünkü bazen kendimizi, geçmişimizi ve birbirimizle kurduğumuz bağları en çok sessizce yanımızda duran şeylerde yeniden keşfediyoruz.